|
|||||||||||
|
|||||||||||
|
|||||||||||
 |
|
Powoanie przedsibiorcy Robert A. Sirico
Wprowadzenie Dla tych z nas, ktrzy wikszo swojego ycia spdzili w wiecie biznesu, powyszy tytu eseju - autorstwa Ks. Roberta Sirico - moe wyda si nieco dziwny. Z wasnego dowiadczenia wiem, e sowo powoanie oglnie oznacza powoanie do ycia kapaskiego czy zakonnego, jako osoba duchowna lub misjonarz. Pytanie zatem, do jakiego prowokuje tytu artykuu, brzmi nastpujco: w jaki sposb pojcia przedsibiorca i powoanie cz si sensownie ze sob? Ksidz Sirico odpowiada na to pytanie w swoim artykule. Z pewnoci mona twierdzi, e wszyscy przedsibiorcy wierz na tyle mocno we wasne idee, e przyjmuj fakt, i te idee s jakim powoaniem - powoaniem, ktre ich porusza, tak e s gotowi nawet ryzykowa wszystko, by dopi swego. Jeli jaki produkt czy usuga odnosz sukces, wwczas zaspokajaj potrzeby nabywcw, a przedsibiorca zyskuje saw i bogactwo. A nawet jeli dany produkt nie sprzedaje si dobrze, przedsibiorca moe nadal ufa, jeli jest przekonany, e to Bg wybra go, by wanie podj takie zadanie jako swoje yciowe dzieo. Ksidz Sirico wskazuje na potrzeb, by przedsibiorcy poruszali si w takim wanie obszarze moralnym, w ktrym rozumieliby wasne wysiki. Takie pojmowanie pomaga biznesmenowi w afirmacji godnoci przedsiwzicia, ktrego si podj. Stawia przed nim take pewien zakres odpowiedzialnoci. Ju nie moe myle o swoich wysikach w obszarze biznesu bez odniesienia do nakazw sumienia oraz wyznawanych przez niego zasad religijnych. Artyku podkrela take potrzeb, by inni - zwaszcza religijni liderzy - rozpoznali i uznali moralny charakter wysikw przedsibiorcy. Wielu z nich bowiem z podejrzliwoci odnosi si do systemu wolnej przedsibiorczoci oraz samego przedsibiorcy. Ksidz Sirico podejmuje si nie tylko zadania wyjanienia podziau pomidzy biznesmenami i duchowiestwem, lecz take oferuje sposb przekroczenia bariery, jaka ich dzieli. Czyni to poprzez wyjanianie chrzecijaskich zasad nieodcznie zwizanych z duchem przedsibiorczoci. Ksidz Sirico jest osob szczeglnie predestynowan, by zaj si analiz obszarw religii i biznesu. Jako czonek duchowiestwa przeszed przez dowiadczenie seminarium i zdoby wyksztacenie teologiczne, a take pracowa jako duszpasterz. Rozumie wymagania sprawiedliwoci spoecznej oraz wykazuje gbok trosk o tych, ktrym nie dane jest uczestniczy w podziale dobrobytu wytworzonego przez gospodark rynkow. Jednoczenie zajmuje si on studiami nad systemem wolnej przedsibiorczoci. Napisa wiele artykuw i czsto wypowiada si na temat zalet, jakie posiada spoeczestwo zarwno wolne jak i cnotliwe. Wsppracowa oraz kierowa ludmi zajmujcymi wysok pozycj w biznesie. Ksidz Sirico nie tylko zachca duchownych, by szukali kontaktw z biznesmenami, ale take sam inicjuje takie spotkania. Mog zawiadczy na podstawie dowiadczenia z pierwszej rki, e jego seminaria dla przedsibiorcw to wydarzenia, ktre rzeczywicie wprowadzaj w ycie zasady nakrelone w tym artykule. Sam wiele skorzystaem z refleksji ksidza Sirico. Dziki nim mogem lepiej zrozumie moj rol jako biznesmena i moraln odpowiedzialno, jaka wie si z tym powoaniem. Mam szczer nadziej, e po lekturze tego tekstu, wszyscy biznesmeni oraz ludzie stojcy u szczytu dziaalnoci gospodarczej (a take wszyscy inni), lepiej zrozumiej rol przedsibiorczoci oraz w subtelny jej wymiar jako powoanie od Boga. William E. LaMothe
By taki czas, i to zupenie nie tak dawno, kiedy przesd traktowano jako akceptowan postaw spoeczn. Dzisiaj wszelako stereotypy, zwykle funkcjonujce jako skrty do zdobycia wiedzy, uwaa si za co obraliwego. I dzieje si tak niezalenie od tego, czy su one jako wyjanienie pewnej cechy grupy. Nie powinno si osdza ludzi jedynie wedle tego, z kim si stowarzyszaj, bez wzgldu na ich osob lub cechy indywidualne. Tak postaw odrzuca kady, kto posiada cho odrobin wraliwoci moralnej. Pomimo tej godnej pochway postawy wzgldem przesdu w jakiejkolwiek formie, jaka funkcjonuje w kulturze ludowej, istnieje grupa, na ktr nieoficjalnie nadal patrzy si podejrzliwie: s to mianowicie przedsibiorcy. Prawie na kadym kroku daje si dostrzec przejawy postawy uprzedzenia, zwaszcza w codziennej komunikacji midzyludzkiej. Rozwamy, na przykad, klasyczne dziea literatury (powiedzmy K. Dickensa lub S. Lewisa ), programy telewizyjne (takie jak Dallas lub Dynastia), filmy (The China Syndrome, Wall Street oraz niektre wersje A Christmas Carol), filmy rysunkowe (jak Doonesbury i Dilbert), a nawet kazania w ktrych przedsibiorcy przedstawiani s jako istoty chciwe, niemoralne i drapiene. W rzadkich przypadkach, kiedy to ludzie wpywowi, zwaszcza moralni przywdcy, powstrzymuj si od potpienia "zachannoci" oraz "nieprzyzwoitej i ostentacyjnej konsumpcji" tych kapitalistw, w najlepszym razie mona oczekiwa zaledwie tolerowania ludzi biznesu jako za koniecznego. Wikszo autorw wiadomoci telewizyjnych, powieciopisarzy, producentw filmowych oraz duchownych zakada, i handel wymaga szerokiej i skomplikowanej sieci kontroli, by mg prawdziwie zaspokaja ludzkie potrzeby. Nawet zwolennicy kapitalizmu przyjmuj czsto tak sam postaw. Liderzy wsplnot religijnych oraz krytycy rynku niejednokrotnie czuj si zagubieni w obszarze mylenia moralnego i ekonomicznego. Mona to dostrzec, na przykad, w ich odmowie przyznania przedsibiorcy jakiejkolwiek moralnej sankcji. W ten sposb zamiast wychwalania przedsibiorcy jako osoby posiadajcej idee, bdcej innowatorem w dziedzinie gospodarki, czy te dostawc kapitau, zwykle ksidz czy te pastor myl o ludziach biznesu jak o tych, ktrzy czyni dodatkowe zo. Dlaczego tak si dzieje? Ano dlatego, e ludzie biznesu posiadaj, kontroluj albo dysponuj nieproporcjonalnie wielkim odsetkiem "spoecznego" bogactwa. I tak jak przedsibiorcy nie powinni by nieuczciwie krytykowani za robienie pienidzy, tak samo nie naley ich traktowa jak ofiar nieuczciwej dyskryminacji, zasugujcych na szczeglne bogosawiestwo. Niemniej jest take prawd, e profesja, ktr wybrali, zasuguje na to, by j legitymizowaa ich wiara. Spoeczestwo musi zacz uznawa warto powoania przedsibiorcy, mdrego zarzdzania talentami oraz widoczny wkad przedsibiorcw w spoeczestwo. Konsekwencje rozejcia si wiata biznesu i wiata wiary byyby tragiczne dla obu tych dziedzin. Dla wiata biznesu oznaczaoby to nie uznawanie adnych wartoci ponad to, co podane, co przynosi zysk i jest uyteczne, a to z kolei doprowadzioby do znanego nam krwawego lub dzikiego kapitalizmu. Oznaczaoby to wprowadzenie ostrego podziau pomidzy konsumentami i producentami, a jedyn wartoci byaby tutaj wymierna uyteczno. Nie potrzeba szczeglnej wyobrani, by zobaczy jaki skutek przyniosyby podobne postawy w szerokim zakresie spoecznych i obywatelskich norm. Podobnie te naley krytycznie przyjrze si pojmowaniu roli liderw religijnych, by unikn zarzutu, "i s tak zapatrzeni w niebo, e nie nadaj si do ycia na ziemi". Zapominajc bowiem, e przedsibiorstwo wymaga pewnego wgldu lub intuicji, a nie stanowi tylko transcendentnego punktu odniesienia nakierowanego na oglne dobro spoeczestwa, krytycy religijni pomijaj wewntrzny wymiar duchowy przedsibiorstwa. Wydaje si, e niektrzy moralici postrzegaj etyk biznesu albo jako oksymoron albo jako wysiek poddania normom moralnym tego, co jest istotnie mechanizmem etycznego kompromisu. Przy takim podejciu pomidzy etyk oraz biznesem panuje fundamentalne napicie. Ja jednak widz te sprawy w sposb diametralnie odmienny. Moja praca z wieloma znaczcymi biznesmenami, intensywna lektura dzie z ekonomii oraz etyki biznesu, jak te sporo czasu powiconego medytacji i modlitwie w tej kwestii sprawiy, e doszedem do wniosku, i szukanie doskonaoci jest pocztkiem szukania Boga. Mwic krtko, ludzkie pragnienie transcendencji pociga ludzi do szukania doskonaoci, i to niezalenie od tego, czy si do tego przyznaj czy nie. Co wszelako nie wyklucza, e nasz pierwotny impuls czy intuicja mog by (po Boemu mylc) pocignite we waciwym kierunku. Tak samo dzieje si w przypadku ludzkiej moliwoci poznania. Rni filozofowie i teologowie spieraj si o to, czy poszukiwanie wiedzy ujawnia prawd, i byt ludzki jest ontologicznie skierowany na prawd. Umys ludzki zosta ju na pocztku uformowany do posiadania bezporedniego ujcia prawdy. Zasadniczy argument tego eseju powiada, i poszukiwanie doskonaoci, tak jak pierwotna konstytucja umysu, odsania ontologiczn orientacj ludzkoci na najwysze i najbardziej doskonae dobro, a mianowicie doskonae poznanie Boga w niebie (por. Kor 13, 12). Zarzdzanie talentami: intelektualny rozdzia
Nadszed czas, by instytucje religijne oraz liderzy zaczli traktowa przedsibiorczo jako cenne powoanie, istotnie powoanie wite. Wszyscy ludzie wieccy maj szczegln rol do odegrania w ekonomii zbawienia, poprzez udzia w zadaniu szerzenia wiary, wykorzystujc wasne talenty w sposb komplementarny. Kada osoba zostaa stworzona na obraz Boga i otrzymaa pewne naturalne uzdolnienia. Bg pragnie, by byy one rozwijane i traktowane jako dobre dary. Jeli dar okae si zdolnoci do biznesu, handlu akcjami, inwestowaniu w bankowoci, wsplnota religijna nie powinna potpia takiej osoby jedynie ze wzgldu na jej profesj. W odpowiedzi na moje teksty zamieszczone w czasopismach zajmujcych si biznesem kontaktuje si ze mn pewna konkretna grupa osb. Raz zadzwoni pewien pan, by mnie poinformowa, e wanie przeczyta mj artyku opublikowany w Forbes. Artyku ten - jak wyjani mj rozmwca - by dla niego zarwno szokujcym jak i emocjonujcym przeyciem. Szokujcym, gdy w caym katolickim nauczaniu, jakie wynis ze szkoy, oraz w naukach goszonych w kociele nigdy przedtem nie sysza ksidza, ktry by w sposb tak fachowy mwi o odpowiedzialnoci, napiciach oraz ryzyku, jakie niesie ze sob prowadzenie firmy. Czy w tym wszystkim, co zajmowao tak znaczn cz jego ycia - pyta siebie mj rozmwca - nie zawiera si aden wymiar duchowy? Czytajc mj artyku po raz pierwszy poczu si umocniony przez czowieka duchownego w tym, co zajmowao wikszo jego czasu i wysiku: w wiecie pracy. Czowiek ten jest przedstawicielem wielu innych, ale nie sposb tutaj przytacza wszystkich historii sytuacji, z jakimi si spotkali, gdy s zbyt liczne. Bardzo czsto s to osoby, ktrym si wzgldnie dobrze powodzi, posiadajce gbokie moralne i religijne przekonania. Niemniej jednak kada z nich dowiadcza moralnego napicia i to nie z tego powodu, e to co robi jest czym zym, lecz dlatego, e ich przywdcy religijni zwykle nie zdoali poj dynamiki ich powoania i w zwizku z tym nie s w stanie udzieli im moralnego wsparcia i umocnienia. Ludzi ci pochodz z rnych tradycji chrzecijaskich i wszyscy czuj si tak, jakby byli pozbawieni praw obywatelskich, dowiadczaj poczucia wyobcowania w ich wasnych kocioach. Przywdcy religijni generalnie wykazuj bardzo mao zrozumienia dla powoania przedsibiorcy, dla stawianych prze nie wymaga i sposobu, w jaki przyczynia si ono do dobra spoeczestwa. Ignorancja w tym zakresie bynajmniej nie przeszkadza im udziela moralizatorskich poucze w sprawach ekonomicznych i wyrzdza wiele szkd w duchowym rozwoju ludzi biznesu. Przypominam sobie zwaszcza jednego czowieka, ktry nazywa siebie konserwatywnym chrzecijaninem. Powiedzia mi, e ju nie chodzi na naboestwa, poniewa nie chce siedzie w jednej awce ze swoj rodzin i praktycznie zosta ostro zganionym za swj talent do biznesu. Ile jeszcze krytycznych kaza bdzie w stanie wysucha waciciel maej firmy lub inwestor bankowy, zanim straci ducha i zdecyduje si przespa dzie Szabatu? Michael Novak opowiada o innym dowiadczeniu ukazujcym prawie nieprzenikalny opr pewnej czci duchowiestwa przed przyznaniem, e liberalizm rynkowy posiada swj moralny potencja. Dowiadczy tego podczas konferencji powiconej ekonomii, w ktrej uczestniczyo grupa ksiy z Ameryki aciskiej. Konferencja trwaa kilka dni, w czasie ktrych przekonywano w jaki sposb wolna gospodarka potrafi podnie biednych z biedy poprzez produktywne rodki rynkowe. Ksia milczeli a do ostatniego dnia konferencji. To, co si zdarzyo pniej, Novak opisuje bardzo ciekawie:
Skd si bierze podobne mylenie? Dlaczego tak czsto ludzie biznesu nie sysz od swoich religijnych przywdcw nic lepszego poza czym w rodzaju: "Sposobem na odkupienie jest przekazanie nam waszych pienidzy?" Dlaczego tak si dzieje, e wielu z tych, ktrzy ksztatuj moraln wiadomo naszego wiata po prostu nie pojmuje ani fundamentu moralnego, ani te podstawowych zasad rynku? Jedn z oczywistych przyczyn tej niewiedzy jest zdumiewajcy brak jakiegokolwiek ksztacenia ekonomicznego praktycznie w kadym seminarium. Rzadkoci jest takie seminarium, w ktrym prowadzi si zajcia wyjaniajce podstawowe zasady ekonomii, skomplikowany wiat giedy, czy te dynamik mikroekonomiczn. Historycznie rzecz ujmujc podczas wikszoci zaj z etyki spoecznej klerycy przyzwyczaili si do suchania pustych sloganw zwolennikw teologii wyzwolenia, ktrzy wierz, e rozwinite narody eksploatuj te mniej rozwinite, i tym sposobem trzymaj je w cigym stanie biedy. Oglnie rzecz biorc, takie argumenty wysuwali teologowie, ktrzy mieli mae pojcie o ekonomii. Praktyczny rozdzia pomidzy przywdcami religijnymi i przedsibiorcami Oprcz teoretycznego czy te akademickiego rozdziau mamy tutaj czsto do czynienia z praktycznym podziaem pomidzy przywdcami religijnymi i przedsibiorcami, w zakresie rozumienia operacji rynkowych. A dzieje si tak dlatego, e te dwie grupy poruszaj si w obszarze odmiennych wiatopogldw i posuguj si odmiennymi modelami w codziennych dziaaniach. Zauwamy, w jaki sposb typowo objawiaj si te rnice. W niedzielny poranek w wikszoci kociow kry taca. W poniedziaek paci si rachunki, dokonuje dzie charytatywnych, paci podatki w biurze do spraw wyzna. Niemniej kiedy okazuje si, e kolekta bya zbyt maa i nie wystarcza na zapacenie rachunkw, wikszo pasterzy wygosi kazanie na temat odpowiedzialnoci zarzdzania. Decyzje ekonomiczne podejmowane w umysach wielu duchownych przypominaj dzielenie tortu na rwne kawaki. Przy takim podejciu bogactwo postrzegane jest jako pewna statyczna jako, co oznacza, e aby kto z maym kawakiem mg zwikszy swj udzia w zjadaniu ciasta, kto inny musi z koniecznoci otrzyma jeszcze mniejszy kawaek. "Rozwizanie moralne", wynikajce z tego modelu ekonomicznego, polega na redystrybucji bogactwa, co mona by nazwa moralnoci Robin Hooda. Przedsibiorcy z kolei dziaaj na zasadzie bardzo odmiennego sposobu rozumienia pienidza i bogactwa. Mwi o robieniu pienidzy, a nie o zbieraniu ich; o tworzeniu dobrobytu, a nie o rozdawaniu go. Przedsibiorcy musz bra pod uwag potrzeby, braki oraz pragnienia konsumentw, poniewa jedynym sposobem na zaspokojenie ich wasnych potrzeb w sposb pokojowy - bez polegania na dziaalnoci charytatywnej - jest oferowanie czego wartociowego w zamian. Ludzie ci zatem postrzegaj wiat pienidza jako co dynamicznego. Traktujc wolny rynek jako zjawisko dynamiczne, atwo odnosi si wraenie, e opisujemy jakie miejsce czy przedmiot. Rynek natomiast w zasadzie jest procesem - szeregiem wyborw dokonywanych przez niezalenie dziaajce osoby, ktre same nadaj dobrom i usugom warto pienidza. w proces przypisywania subiektywnie okrelonych wartoci jest odpowiedzialny za tworzenie "bogactwa narodw". Okrelenie to zwykle wie si z klasycznym XVIII-wiecznym dzieem autorstwa Adama Smitha, a ktre po raz pierwszy zostao uyte w Ksidze Izajasza (60, 5). Pismo wite ukazuje take twrcze spojrzenie na ekonomi, jakie ludzie biznesu przyjmuj. Niestety, argument powyszy mona pojmowa opacznie jakoby sugerowa on, e religia w swojej misji powinna posugiwa si przyziemn mentalnoci, mentalnoci zysku i straty, co stanowioby jednak powane naduycie. Zgadzam si, e dzielenie si bogactwem i rodkami zajmuje istotne miejsce w chrzecijaskiej praktyce, w rzeczy samej miejsce poczesne. Wsplnoty wiary (zwizki wyznaniowe), z ich wizj transcendencji, uznaj, i istniej sprawy, ktre wykraczaj poza ograniczony rachunek wymiany gospodarczej, czy te nie mog by oceniane wycznie w kategoriach pienidza. Atoli jest take prawd, e by zachowa wiarygodno w wiecie biznesu i finansw, duchowni musz najpierw zrozumie wewntrzn struktur gospodarki rynkowej, gdy jedynie wtedy ich moralne kierownictwo bdzie pomocne. Istnieje jeszcze jeden, cho nieco mylcy, czynnik przyczyniajcy si do wrogiego nastawienia wobec kapitalizmu, czsto spotykany w krgach religijnych. Wielu przywdcw religijnych powica wikszo swojego czasu na osobiste zmaganie si z niedol biedy. Ubstwo zasmuca i zoci nas i chcemy z nim skoczy. Jest to uczucie zupenie naturalne i - rzecz jasna - walka z ubstwem stanowi moralny obowizek dla chrzecijan. Niemniej problem pojawia si wwczas, kiedy uczucie to czy si z ekonomiczn niewiedz, o ktrej pisaem powyej. Jeli taka koincydencja ma miejsce, w suszny okrzyk protestu przeciw biedzie przeksztaca si w nieuzasadniony gniew skierowany przeciw bogactwu jako takiemu, jak gdyby to bogactwo byo przyczyn biedy. Wprawdzie jest to reakcja zrozumiaa, niemniej jednak z gruntu faszywa i moe prowadzi do naduy. Osoby, ktre w ten sposb reaguj, nie dostrzegaj faktu, i ulg w biedzie przynosi jedynie produkowanie bogactwa oraz ochrona wolnej gospodarki. Przyzwoito moralnego oburzenia Jest rzecz zrozumia, e obraz sukcesu w biznesie, w ktrym - jak si zakada - motorem dziaania jest chciwo, ch gromadzenia, samolubstwo czy pycha, napotyka na moralny opr. I nie o to chodzi, e niektrzy przedsibiorcy istotnie s chciwi lub pyszni, lecz problem polega na tym, czy wymienione tu przywary charakteru stanowi norm dziaania skutecznych praktykw biznesu. Z jakiego wzgldu moralni krytycy czsto koncentruj si na osobistych korzyciach przedsibiorcw, jak gdyby ju samo bogactwo byo w jakim sensie niesprawiedliwe. Gubi oni wszelako z oczu liczne sytuacje osobistego ryzyka ponoszonego przez indywidualnych biznesmenw. Na dugo przedtem zanim przedsibiorcy ujrz zyski wasnych projektw czy inwestycji, musz powierzy swj czas i wasno w rce nieznanego losu. Pac wynagrodzenia, zanim dowiedz si, czy ich przewidywania si sprawdziy. Nie maj adnej pewnoci zysku. Kiedy inwestycje rzeczywicie przynosz zysk, wikszo z tego idzie zwykle na kolejne inwestycje (a cz na darowizny i religijne instytucje). Czasami przedsibiorcy popeniaj bdy i przeliczaj si, a firma finansowo traci. Natura tego powoania polega na tym, e sami przedsibiorcy musz przyj odpowiedzialno za wasne straty bez zrzucania jej na spoeczestwo. Osoba bowiem odznaczajca si prawdziwym powoaniem do wprowadzania zmian w gospodarce musi stale zachowywa czujno, gdy warunki ekonomiczne nieustannie si zmieniaj. Jeli poniesione ryzyko gospodarcze okae si klsk, duchowni powinni raczej rozway, czy nie lepiej byoby dalej zachca ni potpia. A moe straty ekonomiczne, jakie ponosz kapitalici, powinny by traktowane jako co, na co zasuyli? Dlaczego nie wykorzysta takich sytuacji do wyraenia wspczucia lub objcia opiek duszpastersk? W kadym razie, niezalenie od tego, czy wygrywaj czy przegrywaj poprzez wystawienie siebie samych jak te swojej wasnoci na ryzyko, to przedsibiorcy czyni nasz przyszo troch bezpieczniejsz. Rzecz wyjtkow w instytucji przedsibiorczoci jest to, i nie wymaga ona interwencji ze strony trzeciej strony - czy po to, by j ustanowi, czy te by j utrzyma. Nie wymaga rzdowego programu lub rzdowych instrukcji. Nie wymaga niskooprocentowanych poyczek, wprowadzenia specjalnego sposobu opodatkowania lub publicznych subsydiw. Nawet nie wymaga specjalistycznego wyksztacenia lub prestiowego dyplomu. Przedsibiorczo jest instytucj, ktra organicznie rozwija si na fundamencie ludzkiej inteligencji usytuowanej w kontekcie naturalnego porzdku wolnoci. Posiadajcy talent, powoanie oraz zdolnoci do gospodarczej twrczoci czuj si wezwani, by podj powoanie przedsibiorcy w celu produkowania dbr i usug oraz tworzenia miejsc pracy. Istotnie dary, jakie przedsibiorcy oferuj caemu spoeczestwu, wykraczaj poza to, co oni albo inni mog w peni poj. Przedsibiorcy s duo bardziej rdem wikszego spoecznego i duchowego dobra, ni si na og sdzi. Fakt ten wszelako nie kwestionuje waciwej roli duchowego kierowania, jakiego udziela pasterz, kiedy mwi nie tylko o moralnych potkniciach, lecz take o bdnych priorytetach, zaniedbaniu rodziny oraz zaniedbaniu duchowego rozwoju z winy przepracowania. Duchowni powinni kademu przypomina o powadze grzechu i zachca do cnoty, co te oznacza, i musz tym sposobem przywoywa przedsibiorcw do porzdku, gdyby si zagubili. Aby by czowiekiem autentycznym, owo kierowanie duchowe winno by osadzone na zrozumieniu tego, co judaizm i chrzecijastwo tradycyjnie rozumiej przez grzech, a nie gosi jakiej politycznie poprawnej ideologii ekonomicznej przebranej za teologi moraln. Dla wielu przywdcw religijnych stanowi to trudne przejcie, zwaszcza dlatego, e ich odziedziczone wychowanie moralne przygotowujce do rozumienia gospodarczej produktywnoci rozwijao si w wiecie przedkapitalistycznym. Przeoenie i zastosowanie przednowoczesnego nauczania chrzecijaskiego do dynamicznego rodowiska wspczesnego, postagrarnego, postindustrialnego i obecnie postkomunistycznego wiata jest przedsiwziciem niezwykle mudnym. Utrudnia je szczeglnie fakt, e wprawdzie natura ludzka pozostaje niezmienna, niemniej kontekst spoeczno-ekonomiczny, w ktrym ona egzystuje radykalnie rni si od tych kultur i spoeczestw, w ktrych zasady teologii moralnej byy najpierw rozwijane. Przedsibiorcy i ekonomici:
Teoria ekonomiczna od dawna borykaa si z trudnociami, by doj do porozumienia co do natury przedsibiorczoci, a to prawdopodobnie z tego powodu, e nie pasuje ona dobrze do ekonometrycznych rwna i wykresw, ktre ukazuj gospodark jako ogromn maszyn. Przedsibiorczo jest przedsiwziciem zbyt zalenym od czowieka, by moga by ona zrozumiana przez sam nauk. I tutaj wanie religia moe okaza si pomocna, godzc ludzi biznesu z yciem wiary. Przywdcy religijni musz szuka zrozumienia u przedsibiorcw oraz zachca ich do uywania darw, ktre posiadaj, w kontekcie wiary. Oczywicie z dobrobytem czy si take odpowiedzialno, a papie Jan Pawe II mocno podkrela, e nawet decyzja o inwestowaniu nie moe by pozbawiona moralnego wymiaru. Atoli podejmujc ryzyko, suc spoeczestwu oraz powikszajc ekonomiczne ciasto do podziau, przedsibiorcy mog by zaliczeni do grona wielkich kobiet i mczyzn wiary w Kociele. Antykapitalistyczni kapitalici. Nastawienie antykapitalistyczne wrd samych kapitalistw zdumiewa jeszcze bardziej, ni nastawienie antykapitalistyczne wrd duchownych. Chcc osign wysoki poziom "spoecznej odpowiedzialnoci" za wasne firmy, niektrzy biznesmeni przyjli faszywe pogldy na temat rynku. Tworzc dobrobyt spoeczestwa poprzez swoje firmy, ktre osigaj sukces, jednoczenie popieraj posunicia sprzeczne ze wzrostem gospodarczym, woln przedsibiorczoci i ludzk wolnoci. Dlaczego retoryka "spoecznej korporacyjnej odpowiedzialnoci" wydaje si posiada takie antykapitalistyczne nastawienie? W poowie lat 90-tych XX wieku stao si rzecz coraz bardziej widoczn, e skdind zdolni dyrektorzy posugiwali si swoimi korporacjami do finansowania polityki interwencjonizmu zaklasyfikowanej jako spoeczna korporacyjna odpowiedzialno. Proceder ten mia miejsce szczeglnie w przypadku Patagonii, lodw Ben and Jerry, sieci sklepw z kosmetykami The Body Shop. Zaoycielem Patagonii jest Yvon Chouinard, dobry producent odziey sportowej. Chouinard powiedzia Los Angeles Times, e "chtnie wemie udzia w debacie jeden na jednego z dyrektorem kadej firmy, niezalenie od czasu i miejsca, i przekona go, i wzrost jest rzecz z". I faktycznie jego sowa znajduj poparcie w czynach. W 1991 firma wysaa pismo do swoich dilerw, oznajmiajc i "ogranicza wzrost rynku wewntrznego" z powodw gospodarczych i moralnych. "Zajlimy stanowisko spoeczne na korzy bardziej racjonalnej konsumpcji, aby chroni rodowisko" - gosio owiadczenie. Wszelako, jak pisze Kenneth Bodenstein, reporter Los Angeles Times, sytuacja w 1991 zupenie rnia si od publicznych enuncjacji Chouinarda. Okazuje si, e Patagonia nie "ograniczya rynku krajowego", by utrzyma wysoki poziom spoecznej odpowiedzialnoci. "Faktycznie firma zwolnia 30 % swojej zaogi i to nie z powodu gbokiego kryzysu finansowego, lecz dlatego, e osobiste bogactwo Yvon Chouinarda byo zagroone". Ciekawe, e w interpretacji Bodensteina sytuacja Patagonii bya rezultatem zych decyzji ekonomicznych, choby takich e Chouinard "otoczy si menaderami posiadajcymi zbyt mae dowiadczenie". Patagonia jest istotnie firm niezwyk. Chouinard przekazuje 1% dochodw firmy grupom dziaajcym na rzecz ochrony rodowiska, m.in. Earth First (Najpierw Ziemia), organizacja ktra zasyna z sabotau maszyn sucych do wyrbu lasu oraz naruszenia praw wasnoci prywatnej. Patagonia popiera take Planowane Rodzicielstwo, argumentujc i wzrost ludnoci zagraa przyszemu dobrobytowi planety. Chouinard pragnie, by jego firma stanowia wietlany przykad moralny dla wiata korporacji. "Jeli tylko bdziemy postpowa radykalnie i pokaemy, e dziki temu zyskujemy, wwczas wicej firm mylcych w podobny konserwatywny sposb uczyni pierwszy krok. I pewnego dnia take stan si dobrymi firmami" - dodaje. Producenci lodw, Ben Cohen i Jerry Greenfield, znani jako firma Ben i Jerry, chocia niezwykle prni biznesmeni, promuj uciliwe kontrole rodowiska i obstaj za wikszymi prawami ludzi yjcych z zasikw do publicznej kiesy. Cohne i Greenfield zostali liderami ruchu na rzecz ograniczenia produkcji zwierzcego hormonu wzrostu - leku podawanego krowom i pozwalajcego na zwikszenie produkcji mleka do 15%. S przeciwni produkcji tego rodka ze wzgldw ekonomicznych, gdy wierz, i stanowi on zagroenie dla maych mleczarni. A wiadomo przecie, e hormon ten - zaakceptowany przez Federalny Urzd ywnoci i Lekw 4 sierpnia 1997 - obniyby take cen mleka, co pomogoby zwaszcza biednym rodzinom, a nawet producentom lodw. The Body Shop, sie sklepw z kosmetykami o naturalistycznym nastawieniu, ostro popiera prawa zwierzt oraz inne lewicowe pogldy. Zaoyciel firmy oraz jej dyrektor, Anita Rodick, jest samozwaczym kaznodziej dla wiata biznesu, besztajc tych biznesmenw, ktrzy nie "wypeniaj swojego zadania". "Nie mwi o tych, ktrym ledwo wystarcza na przeycie... ale o tych, ktrzy maj ogromne dochody" - powiedziaa na amach Arizona Republic. "Wiecie, ci dyrektorzy generalni z pakietami kompensacyjnymi wikszymi ni dochd narodowy niektrych pastw afrykaskich". Istnieje niezliczona liczba firm prowadzonych przez owych radykaw z lat 60-tych. Usiuj oni pogodzi pomylno w biznesie z wartociami ich modoci. Owszem kady, nie wyczajc ludzi biznesu, ma prawo do obrony jakiej sprawy, tak jak wszyscy klienci maj prawo, by nie udziela im poparcia poprzez bojkotowanie produktw prowadzonych przez nich firm. Sposb postpowania wspomnianych przedsibiorcw jest wyrazem wewntrznej sprzecznoci i wskazuje na jak prb zadouczynienia za kapitalistyczne "grzechy", ktre w istocie nie s w ogle grzechami. Owi pokutujcy kapitalici surowo gani firmy, ktre w sposb niewystarczajcy wspieraj spoeczestwo. Jest to niewaciwe poczucie winy, ktre nie pozwolio biznesmenom zrozumie, jak ich firmy mog przyczynia si dla dobra spoeczestwa, niezalenie od swojej spoecznej aktywnoci. Patagonia produkuje artykuy sportowe najwyszej jakoci. Firma Ben i Jerry serwuje wspaniae lody. Sklepy Body Shop z kolei sprzedaj niedrogie kosmetyki, produkowane z naturalnych skadnikw. Kada z tych firm zaspokaja miliony klientw i dostarcza dobre produkty, jak te stwarza moliwoci pracy i inwestycji. Ich sukces na rynku nie musi - i nie powinien - szuka usprawiedliwienia drog wspierania antyrynkowych dziaa. Cynik mgby sugerowa, i takie postawy to nic innego jak marketingowe chwyty reklamowe. Menaderowie zatroskani o sprawy spoeczne, tacy jak Chouinard, Cohen, Greenfield i Roddick przyswoili sobie idealizm lat 60-tych XX wieku i sprzedaj go z zyskiem. Kiedy kupujesz du porcj lodw Rain Forest Crunch w Ben i Jerry, moesz odczuwa satysfakcj, bo pomagasz w ratowaniu tego, co kiedy nazywano "dungl". Lewicowe slogany polityczne zdobice franszyze sklepw Body Shop stanowi cz obrazu kosmetykw dla modych i "spoecznie zatroskanych". Takie firmy jak Patagonia, Ben i Jerry oraz Body Shop sprzedaj swoje produkty zaprawione poczuciem moralnej wyszoci. Uywajc politycznie poprawnych sloganw reklamowych, ci ludzie biznesu mog wierzy, e pomimo swojego materialnego sukcesu, oddaj co wiatu. Atoli ich kampanie "spoecznej odpowiedzialnoci" czsto staj si nieodpowiedzialnym przepisem na gospodarcz ruin. Takie firmy, oraz im podobne, z pewnoci zyskuj na wspieraniu lewicowych kampanii. Tymczasem podatnicy cierpi z powodu ostrej kontroli rodowiska, restrykcji wobec hormonw wzrostu zaakceptowanych przez Federalny Urzd, postaw permisywnych wobec zachowania seksualnego. Z kolei przyszli przedsibiorcy ograniczani s nowymi regulacjami prawnymi dotyczcymi rodowiska oraz programami opieki socjalnej. Moemy oczywicie chwali firm, kiedy wspiera organizacje charytatywne, ktre wydobywaj ludzi z biedy, kupuje ziemi, by j zachowa, lub bada nowe leki przeciw chorobom; suszne sprawy nie kc si z rynkiem i nie popychaj w kierunku bardziej bdnych dziaa rzdowych przeprowadzonych w celu rozwizania problemw spoecznych. Kapitalizm bowiem nie potrzebuje ogarnitych poczuciem winy lewicowcw, ktrzy dokonuj publicznej chosty siebie i innych, by robi pienidze. Kapitalizm raczej potrzebuje ludzi bardziej skierowanych na biznes, takich ktrzy rozumiej, e ich najwikszy wkad polega na uzyskiwaniu dochodw, pomnaaniu miejsc pracy, wspieraniu inwestycji, zwikszaniu dobrobytu - a czynic to take promuj pen, stabiln i cnotliw kultur. Waciw odpowiedzi moraln na kapitalistyczny sukces jest zarwno pochwaa Stwrcy, ktry da nam wiat materialny jako dar dla wszystkich, a take popieranie systemu gospodarczego, ktry pozwala dobrobytowi rozkwita. Zamiast niepotrzebnej pokuty, przedsibiorcy typu Chouinarda, Cohena, Greenfielda i Roddicka powinni zaj si studiami podstaw teorii ekonomicznej, nie mwic ju o podstawach teologii moralnej. Teologia wadzy oraz ideologia gospodarcza. Dotychczas omawialimy nieprawidow ga mylenia teologicznego zwan "bogactwo jest zem", a wyznawan przez tak wielu duchownych czy nawet niektrych przedsibiorcw. Istnieje wszelako i druga ga, ktra wyrasta z tego samego pnia, ale ronie w przeciwnym kierunku. Mona j dostrzec w tym, co nazywa si teologi wadzy lub chrzecijask rekonstrukcj. W odpowiedzi na teologi wyzwolenia oraz ewangeliczn lewic, teologowie wadzy dowodz nie tylko, e Biblia dostarcza dokadnej instrukcji jak naley ustawi kady aspekt spoeczestwa, lecz twierdz take, i w miar jak chrzecijanie osign peniejsze zrozumienie Biblii, bd stopniowo zdobywali panowanie nad spoeczestwem, co ostatecznie wprowadzi Krlestwo Boe. Zgodnie z t teori chrzecijanie zdobd panowanie nad wiatem poprzez celowe adoptowanie gospodarczych i socjologicznych wzorcw nakrelonych w Pimie witym. Teonomista Gary North dowodzi, i stosujc takie zasady chrzecijanie naturalnie stan si bogaci, a to z kolei umoliwi im na liczne i skuteczne pomnaanie dbr. Skoro tedy chrzecijanie stan si coraz bogatsi, liczni i mocni, zdobd kontrol nad spoeczestwem. Istnieje naturalna korelacja, jak si wydaje, pomidzy teonomistyczn racjonalizacj osobistego dobrobytu a tak zwan dobr nowin dobrobytu, popularn wrd nowozielonowitkowcw. Zwolennicy dobrej nowiny dobrobytu, take znanej jako dobra nowina zdrowia i bogactwa, wierz, e Bg chce, by wszyscy chrzecijanie byli zarwno zdrowi jak i bogaci i e istniej pewne "prawa dobrobytu", tak i jeli zastosujemy je prawidowo, niechybnie osigniemy waciwe rezultaty. Goszc podobne pogldy nie tylko uwaaj oni bogactwo za znak Boego bogosawiestwa, lecz daj take do zrozumienia, i gospodarczy trud jest rezultatem grzechu. Craig Gay precyzuje, w jaki sposb cz si ze sob teologia wadzy oraz dobra nowina bogactwa:
Teologowie wadzy susznie doceniaj wag gospodarki wolnorynkowej, cho jednoczenie utrzymuj niezrwnowaony i niebiblijny pogld na temat kulturowego mandatu, teologii tworzenia, eschatologii i panowania Chrystusa. Mona by poskromi owe teologiczne ekscesy, gdyby zwolennicy tak z lewa jak i z prawa czciej korzystali wiedzy z historii myli chrzecijaskiej, traktujc j jako przewodnik w tej materii. Przedsibiorczo jako duchowe powoanie Nieoficjalnie, a czasami oficjalnie, wierni parafianie przyjmuj, i jedynie prawdziwym powoaniem jest powoanie do jakiej pracy w Kociele. Zajmujc takie stanowisko twierdzi si, i ludzie wieccy nie posiadaj prawdziwego powoania, chocia robi wszystko jak najlepiej potrafi w danych okolicznociach. W 1891 roku prawo kanoniczne przyjo prost ale i destrukcyjn definicj osoby wieckiej: "wiecki - czyli nie duchowny". Od tamtego czasu, zwaszcza pod wpywem Soboru Watykaskiego II, duo zmienio si na korzy w tym wzgldzie, a take podjto prb poczenia gbi Boych celw misyjnych, tak w Kociele jak i poza nim. Patrzc na talent do prowadzenia biznesu inaczej, moemy uchwyci tkwice w nim tak duchowe jak i moralne moliwoci. Przedsibiorca jest kim kto czy kapita, prac oraz czynniki materialne, by wyprodukowa jakie dobro lub usug. Michael Novak dowodzi, i twrczo przedsibiorcy jest pokrewna twrczoci Boga z pierwszego rozdziau Ksigi Rodzaju. W tym sensie przedsibiorca uczestniczy w pierwotnym mandacie kulturowym danym przez Boga Adamowi i Ewie, by czynili sobie ziemi poddan. Powoanie przedsibiorcy jest witym powoaniem podobnym do tego, jakie otrzymuj rodzice, nawet jeli nie jest ono rwnie wzniose. Od kilku lat uczestnicz w programach majcych na celu przekonanie uczestnikw organizowanych seminariw, jak wan spraw jest wolna gospodarka oraz odpowiedzialno przedsibiorcy. Przedstawiane kwestie otwieraj oczy wielu studentom. Odkrywaj oni, e system wolnorynkowy dotyczy tworzenia bogactwa, szukania bardziej skutecznych sposobw suenia innym, dostarczania ludziom miejsc pracy oraz moliwoci inwestycyjnych. Studenci przekonuj si, e przepa oddzielajca dobrobyt i moralno nie jest ju czym nie do pokonania. Podczas tych seminariw czsto cytuj niezwyk ksik George'a Gildera Bogactwo i ubstwo. Mona nawet twierdzi, jak sdz, e Gilder jest kim w rodzaju intelektualnego przedsibiorcy. Ksice Bogactwo i ubstwo przypisuje si rol intelektualnej siy w rewolucji aktywizacji, jaka miaa miejsce w latach 80-tych XX wieku, a ktra to zmusia ekonomistw i politykw po raz pierwszy, by zastanowili si, w jaki sposb polityka rzdu, zwaszcza w obszarze opodatkowania, wpywa na ludzkie wybory. Popularno tej ksiki stanowi dobr ilustracj, jak kto spoza krgw akademickich moe wywrze tak duy wpyw na ycie gospodarcze Ameryki. Moim zdaniem jednak Gilder osign co duo waniejszego, podkrelajc i przedsibiorczo jest moralnie uzasadnion profesj. Gilder traktuje przedsibiorcw jak ludzi, ktrzy s najbardziej niezrozumian i niedocenian grup w spoeczestwie. Bdc wizjonerami posiadajcymi praktyczny instynkt, przedsibiorcy cz w sobie klasyczne i chrzecijaskie cnoty, dziki ktrym s zdolni wspiera interesy tak wasne jak i spoeczestwa. Gilder uwaa, i bdem jest wizanie kapitalizmu z chciwoci - raczej naleaoby go wiza- z altruizmem. Kiedy ludzie przyjmuj wyzwanie, jakim jest powoanie przedsibiorcy, wwczas tym samym decyduj si zaspokaja potrzeby innych poprzez dobra i usugi, ktre wytwarzaj. Jeli inwestycje maj przynie zysk przedsibiorcy, musi on mie na uwadze drugiego czowieka. Ostatecznie ludzie biznesu w gospodarce rynkowej po prostu nie mog by jednoczenie ludmi skupionymi na sobie i zarazem skutecznymi biznesmenami. Ostatni rozdzia Bogactwa i ubstwa to rozdzia, ktry by moe czyta si najrzadziej z caej ksiki. W rozdziale tym Gilder przedstawia teori, i przedsibiorczo jest aktem wiary, jest nieuchronnie religijnym aktem. czc tradycyjn chrzecijask moralno z celebracj wzrostu i zmiany pomaga nam dostrzec w jaki sposb wiedza i odkrycie stanowi istotne elementy przedsibiorstwa. Na dugo przed publikacj Bogactwa i ubstwa pogldy Josepha Schumpetera na temat przedsibiorczoci stworzyy ca szko ekonomii. Wedle Schumpetera to przedsibiorczo, bardziej ni jakakolwiek inna instytucja ekonomiczna, chroni przed gospodarczym i technologicznym zastojem i opnieniem gospodarczego wzrostu. Schumpeter uwaa, i funkcj przedsibiorcw jest "reformowanie i rewolucjonizowanie sposobu produkcji poprzez eksploatowanie wynalazku, czy mwic oglniej, niewyprbowanej technologicznej moliwoci produkowania nowego dobra lub starego w nowy sposb, poprzez otwieranie nowego rda poday materiaw lub nowego rynku dla produktw, poprzez organizowanie przedsibiorstwa i tym podobne". Jako inicjatorzy zmiany przedsibiorcy sprawiaj, e gospodarka dostosowuje si do wzrostu liczby ludnoci, przesunicia zasobw oraz zmiany w potrzebach i pragnieniach konsumentw. Bez przedsibiorcw mielibymy do czynienia ze statycznym wiatem ekonomii niezbyt rnicym si od martwych gospodarczych grzzawisk, jakie pozostay w rodkowej Europie po socjalizmie. Analiza ekonomiczna wywodzca si z pracy Schumpetera powiada, e przedsibiorcy s impresario, wizjonerami ktrzy tworz liczne fakty, podejmuj ryzyko i cz rodki, by stworzy pewn cao wiksz ni suma czci. Przedsibiorcy popychaj gospodark do przodu poprzez uprzedzanie pragnie spoeczestwa i tworzenie nowych sposobw organizowania rodkw. Krtko mwic, s to mczyni i kobiety tworzcy miejsca pracy, odkrywajcy i stosujcy nowe leki, dostarczajcy poywienia ludziom w potrzebie oraz sprawiajcy, by marzenia staway si rzeczywistoci. Biblijny argument za przedsibiorczoci. Ci, ktrzy uwaaj powoanie do przedsibiorczoci za zo konieczne, ktrzy z jawn wrogoci wyraaj si o zyskach, powinni sobie uwiadomi, e Pismo wite w wielu miejscach wspiera dziaania przedsibiorcze. Biblia poucza nas o prawdach wiecznych, ale take dostarcza zadziwiajcych praktycznych lekcji w sprawach dotyczcych wiata doczesnego. W Ewangelii w. Mateusza (25, 14-30) znajdujemy przypowie Jezusa o talentach. I podobnie jak z wszystkimi przypowieciami znaczenie tej przypowieci posiada wiele paszczyzn. W perspektywie wiecznoci odnosi si ona do sposobu, w jaki korzystamy z Boego daru aski. Jeli za chodzi o wiat materialny, jest to opowiadanie o kapitale, inwestycji, przedsibiorczoci oraz waciwym korzystaniu ze rodkw ekonomicznych. Przypowie daje bezporedni odpr tym, ktrzy uparcie twierdz, i powodzenie w biznesie stoi w sprzecznoci do ycia chrzecijaskiego. Przejdmy teraz ju do tekstu tej przypowieci (NRSV) z komentarzem, ktry stosuje znajdujce si w niej zasady do powoania przedsibiorcy. "Podobnie te jest z krlestwem niebieskim jak z pewnym czowiekiem, ktry majc si uda w podr, przywoa swoje sugi i przekaza im swj majtek. Jednemu da pi talentw, drugiemu dwa, trzeciemu jeden, kademu wedug jego zdolnoci, i odjecha. Zaraz ten, ktry otrzyma pi talentw, poszed, puci je w obieg i zyska drugie pi. Tak samo i ten, ktry dwa [otrzyma]; on rwnie zyska drugie dwa. Ten za, ktry otrzyma jeden, poszed i rozkopawszy ziemi, ukry pienidze swego pana. Po duszym czasie powrci pan owych sug i zacz rozlicza si z nimi. Wwczas przyszed ten, ktry otrzyma pi talentw. Przynis drugie pi i rzek: "Panie, przekazae mi pi talentw, oto drugie pi talentw zyskaem". Rzek mu Pan: "Dobrze, sugo dobry i wierny! Bye wierny w rzeczach niewielu, nad wieloma ci postawi: wejd do radoci twego pana!" Przyszed i ten, ktry otrzyma jeden talent, i rzek: "Panie, przekazae mi dwa talenty, oto drugie dwa talenty zyskaem". Rzek mu pan: "Dobrze, sugo dobry i wierny! Bye wierny w rzeczach niewielu, nad wieloma ci postawi: wejd do radoci twego pana!" Przyszed i ten, ktry otrzyma jeden talent, i rzek: "Panie, wiedziaem, e jest czowiek twardy: niesz tam, gdzie nie posiae, i zbierasz tam, gdzie nie rozsypae. Bojc si wic, poszedem i ukryem twj talent w ziemi. Oto masz swoj wasno!" Odrzek mu pan jego_ "Sugo zy i gnuny! Wiedziae, e n tam, gdzie nie posiaem, i zbieram tam, gdzie nie rozsypaem. Powiniene wic by odda moje pienidze bankierom, a ja po powrocie bybym z zyskiem odebra swoj wasno. Dlatego odbierzcie mu ten talent, a dajcie temu, ktry ma dziesi talentw. Kademu bowiem, kto ma, bdzie dodane, tak e nadmiar mie bdzie. Temu za, kto nie ma, zabior nawet to, co ma. A sug nieuytecznego wyrzucie na zewntrz - w ciemnoci! Tam bdzie pacz i zgrzytanie zbw". Jest to historia, ktr wielu przywdcw religijnych nieczsto stosuje do rzeczywistego ycia. Kiedy zastanawiamy si nad przypowieciami Jezusa, przypowie o talentach nie naley do tych, ktre zwykle mamy na myli. Przyczyn takiego stanu rzeczy naleaoby by moe upatrywa w tym, i wikszo liderw wyznaje etyk, w ktrej z wyrzutem patrzy si na zysk i przedsibiorczo. Wszelako przytoczona historia jest przesaniem o wyranie etycznym znaczeniu, nie mwic ju o jeszcze gbszych lekcjach dotyczcych gospodarczej odpowiedzialnoci i waciwego zarzdzania. Sowo "talent" w powyszej przypowieci posiada dwa znaczenia. Po pierwsze jest jednostk monetarn, by moe nawet o najwyszej denominacji w czasach Jezusa. Wydawcy Komentarza do Nowej Biblii s zgodni co do tego, e talent oznacza bardzo du sum pienidzy. Dzisiaj byaby to rwnowarto kilku tysicy dolarw. Tak zatem wiemy, e kady z owych sug otrzyma spor ilo pienidzy. Po drugie, w znaczeniu szerszym, sowo "talent" odnosi si do wszystkich innych darw, jakie da nam Bg, bymy je rozwijali i pomnaali. Ta ostatnia definicja obejmuje wszelkie dary, wczajc w to naturalne uzdolnienia i zasoby, jak te nasze zdrowie, wyksztacenie, posiadoci, pienidze i moliwoci. Nie mam zamiaru budowa caej etyki kapitalizmu na bazie tej przypowieci. Gdybym to czyni, popenibym ogromny bd zarwno egzegetyczny jak i historyczny, podobny do tego ktry popeniaj dzisiaj teologowie wyzwolenia i wadzy. Wszelako najprostsz lekcj, jakiej udziela nam przypowie, jest sposb korzystania ze zdolnoci i rodkw danych nam przez Boga. I to, jak sdz, winno stanowi cz etyki, jaka miaaby kierowa dziaalnoci gospodarcz oraz procesem podejmowania decyzji na rynku. Podobnie jak pan spodziewa si po swoich sugach produktywnego dziaania, tak te Bg pragnie, bymy uywali naszych talentw do konstruktywnych celw. Widzimy zatem, e przygotowujc si do podry, pan pozwala sugom decydowa o najlepszym sposobie inwestycji. W tym wzgldzie otrzymali pen swobod dziaania. Waciwie pan nawet nie kae im inwestowa z zyskiem, zakada jedynie ich dobr wol oraz zainteresowanie jego interesem. Jeli wemiemy pod uwag to jego zaufanie, atwiej zrozumiemy, dlaczego z takim wstrtem odnosi si potem do bezuytecznego sugi. I to tyle nie brak produktywnoci ze strony sugi tak urazi pana, ile jego postawa wobec niego i jego wasnoci. Moemy sobie wyobrazi, jakim rozumowaniem kierowa si suga: "Jako sobie poradz, schowam ten talent, tak ebym nie musia si nim zajmowa, nadzorowa, czy te odpowiada za niego". Leopold Fonck, teolog biblista, zauwaa: "Nie tylko ze uycie otrzymanych darw sprawia, e obdarowany jest winny w oczach Boga, lecz take niewykorzystanie ich w ogle". Pan zaprosi kadego z pilnych sug do udziau w jego radoci, kiedy ju okazali si produktywni. Zostali sowicie wynagrodzeni. Rzeczywicie, pan da talent gnunego sugi temu, ktry mia ich dziesi. Przypowie o talentach jednake zakada pewne szczeglne rozumienie waciwego zarzdzania pienidzmi. Ot zgodnie z prawem rabinicznym zakopanie uwaano za najlepsze zabezpieczenie przed kradzie. Jeli jaka osoba, ktrej powierzono pienidze, zakopaa je zaraz po otrzymaniu, to tym samym zostaa uwolniona od odpowiedzialnoci, gdyby co si z nimi stao. W przypadku pienidzy zawizanych w toboek sytuacja przedstawiaa si zupenie inaczej. Tutaj osoba odpowiadaa za pokrycie wszelkich kosztw zwizanych z nieodpowiedzialnym przechowywaniem depozytu. Jednak w przypowieci o talentach pan zachca do rozumnego podejmowania ryzyka. Uwaa akt zakopania talentu, zatem nawet zniszczenia go, za co gupiego, wierzy bowiem, e kapita powinien przynosi odpowiedni zysk. Przy takim rozumieniu czas to pienidz (czyli jeszcze inne podejcie do kwestii odsetek). Kolejna wana lekcja, jakiej nam udziela przypowie, polega na tym, i nie jest rzecz niemoraln korzysta z wasnych zasobw, sprytu i pracy. I cho austriacki ekonomista Israel Kirzner pisa dla zupenie odmiennego audytorium oraz w innym kontekcie, niemniej on take posuguje si pojciem przedsibiorczej czujnoci, by pokaza znaczenie rozwijania naturalnej zdolnoci, wykorzystania czasu i zasobw. Opierajc si na pracy Ludwiga von Misesa, Kirzner przyznaje, e szukajc nowych moliwoci oraz angaujc si w celowe dziaanie, przedsibiorcy staraj si "realizowa cele w sposb skuteczny, kiedy ju jasno zdefiniuj wasne zamiary i rodki, lecz take z energi i czujnoci potrzebn do okrelenia, ktre zamiary naley wprowadza w ycie i jakie rodki s dostpne". Nie naley, rzecz jasna, posuwa si zbyt daleko, doszukujc si podobiestwa pomidzy koncepcj Kirznera a przypowieci o talentach, niemniej wydaje si, e istnieje tu naturalne powizanie midzy odkryciem moliwoci dla przedsibiorcy a napomnieniem pana (Pana) w Ewangelii Mateusza 25, ebymy zwaali na zysk i troszczyli si o jego wasno. Dlatego jedyn alternatyw, jeli idzie o profit, jest strata, ktra - w przypadku trzeciego sugi - oznacza ze zarzdzanie. Natomiast dobrowolnego zrzeczenia si bogactwa, jak w przypadku jamuny, czy te jak w przypadku bardziej radykalnej formy zrzeczenia si prawa do wasnoci (np. w tradycyjnych lubach ubstwa skadanych przez czonkw pewnych zgromadze religijnych) , nie naley myli z ekonomiczn strat. W tym pierwszym przypadku rezygnuje si z prawowitego dobra wymieniajc je na inne - na to, do ktrego czowiek zosta w sposb wyjtkowo wezwany. W drugim przypadku rozmylne poniesienie poraki w jakim przedsiwziciu gospodarczym, czy te jako wynik niechlujstwa, oznacza okazanie braku szacunku dla Boego daru i dla wasnej odpowiedzialnoci jako zarzdca. Niemniej jednak musimy rozrni pomidzy moralnym zobowizaniem do bycia czowiekiem ekonomicznie twrczym i produktywnym z jednej strony, a z drugiej do posugiwania si wasnymi talentami i zasobami w sposb rozwany i wielkoduszny. Z naszej dyskusji nad przypowieci o talentach i kulturowym mandatem w Ksidze Rodzaju 1 wynika jasno, e w poddaniu sobie ziemi ludzie musz by wyczuleni na moliwoci zmiany, rozwoju i inwestycji. Ponadto, skoro istoty ludzkie zostay stworzone na obraz Boga oraz zostay obdarzone rozumem i woln wol, ich dziaania z koniecznoci zakadaj twrczy wymiar. Std w przypadku trzeciego sugi, ktry ukry swj talent w ziemi, wanie jego nieskorzystanie z wasnych moliwoci z obawy przed przyszymi konsekwencjami - a tym samym przekrelenie wszelkiego zysku z pienidzy pana - doprowadzio do tak surowej kary. By moe nie istnieje bardziej wymowna ilustracja pokazujca zastosowanie wasnych talentw i zasobw w sposb roztropny dla dobra wszystkich, ni to ma miejsce u mnichw w redniowiecznych klasztorach. O ile tylko ycie klasztorne toczyo si wedle reguy zakonnej konstytucji, ktra dzielia dzie mnicha na czas powicony modlitwie, kontemplacji, uwielbieniu oraz pracy, ilo czasu przeznaczona na dziaalno produkcyjn bya cile regulowana. Owo ograniczenie, wraz z typowo monastycznym podkrelaniem samowystarczalnoci, sprawiao e klasztory rozwijay techniki bardziej wydajnej produkcji rolnej, co stanowio naturalny bodziec dla rozwoju technologicznego. Oprcz mynw, z ktrych zaczto wczenie i powszechnie korzysta, cystersi eksperymentowali take z rolinami, gleb, bydem. To z kolei umoliwiao im uywanie ich kreatywnoci danej przez Boga w sposb mdry i produktywny, by gromadzi pienidze dla klasztoru i pomaga biednym. Ekonomia pokazuje, e wysoko zysku od kapitau w duszym okresie czasu moe by rwna stopie procentowej. Stopa z kolei to opata za odoenie aktualnej konsumpcji na rzecz przyszej konsumpcji (czasami nazywa si to stawk czasowej preferencji). Dla pana z przypowieci Jezusa nie wystarczao odzyskanie pierwotnej wartoci talentu. Raczej spodziewa si, e suga powikszy swj talent przez udzia w gospodarce. Nawet minimalne uczestnictwo, takie jak zoenie pienidzy na konto bankowe, daoby may procent zysku. I to wanie zakopanie kapitau w ziemi, przez co powicony zosta nawet ten minimalny zysk, tak bardzo rozsierdzio pana w gnunym sudze. W Ksidze Rodzaju czytamy, jak to Bg da ziemi wraz z wszystkimi jej zasobami Adamowi i Ewie. Adam mia zczy swoj prac z surowym materiaem stworzenia, by produkowa dobra uyteczne dla swojej rodziny. Podobnie pan w przypowieci o talentach oczekiwa, e jego sudzy bd korzysta z zasobw pozostawionych do ich dyspozycji, w przez to powiksz warto swoich akcji. Dwaj wierni sudzy, miast biernie przechowywa powierzony majtek, zainwestowali swoje pienidze. Pan susznie rozgniewa si na bojaliwego sug, ktry otrzyma jeden talent. W przytoczonej przypowieci Bg nakazuje nam zatem, bymy uywali naszych talentw produktywnie. Przypowie zachca nas do pracy, do bycia twrczymi i odrzucenia nierbstwa. Na przestrzeni historii ludzie starali si budowa instytucje, ktre zapewni bezpieczestwo i zminimalizuj ryzyko - wysiki bardzo przypominajce to, co w nieszczsny suga usiowa zrobi z pienidzmi swojego pana. Podobne prby podejmowano poczwszy od czasw grecko-rzymskich pastw opiekuczych, a do wsplnot luddytw (przeciwnikw postpu technicznego - przyp. tum.) w latach szedziesitych XX wieku, a swoje najbardziej dojrzae formy osigny w totalitaryzmie Zwizku Sowieckiego. Od czasu do czasu owe wysiki przyjmowano jako rozwizania "chrzecijaskie" w obliczu niepewnej przyszoci. Wszelako niepewno nie jest tylko ryzykiem, ktrego naley unika; moe ona by sposobnoci do uwielbienia Boga przez mdre uywanie wasnych darw. W przypowieci o talentach odwaga wobec nieznanej przyszoci zostaa hojnie wynagrodzona w przypadku pierwszego sugi, ktremu powierzono najwicej. On to uy swoich piciu talentw, by uzyska nastpne pi. Byoby dla niego bezpieczniej, gdyby zoy pienidze w banku i otrzyma nominaln stawk procentow. Za podjcie odpowiedzialnego ryzyka i okazanie przedsibiorczego sprytu, mg zatrzyma swj pocztkowy wkad wraz z nowym zyskiem. Ponadto otrzyma nawet zaproszenie do radowania si ze swoim panem. Leniwy suga mg by unikn nieszczsnego losu, gdyby wykaza wiksz inicjatyw i przedsibiorczo. Gdyby tylko stara si powikszy zasoby swojego pana, nawet ponoszc klsk, moe nie spotkaaby go tak surowa kara. Z przypowieci o talentach wynika moralne zobowizanie do zmierzenia si z niepewnoci w sposb przedsibiorczy. Nie ma lepszego przykadu czowieka, ktry to czyni, ni przedsibiorca. Przedsibiorcy spogldaj ku przyszoci z odwag oraz poczuciem odpowiedzialnoci. Tworzc nowe firmy otwieraj nowe moliwoci zarabiania i rozwijania umiejtnoci. I doprawdy nie ma takiego powodu, dla ktrego przedsibiorca, ze wzgldu na jego ogromne znaczenie, jakie posiada dla spoeczestwa, miaby by wyczony z duchowej odpowiedzialnoci. Przykady niemoralnego zachowania wrd przedsibiorcw s rwnie czste, jak w przypadku innych grup grzesznych istot ludzkich. Niemniej jednak, co wane, nie naley ani kanonizowa ubstwa, ani te demonizowa gospodarczego sukcesu. Bez wtpienia, w poszukiwaniu swojego powoania, liderzy biznesu bd naraeni na wielorakie pokusy. Czasami tak pokus bdzie myl, e monotonny wiat biznesu i finansw nie ma adnego znaczenia duchowego i e wynik kocowy jest najwaniejszy. W takich chwilach przedsibiorcy winni na nowo pochyli si nad 25. rozdziaem Ewangelii w. Mateusza, przyjmujc fakt, i Bg powierzy im talenty i e oczekuje od nich w tej materii pracowitoci, hojnoci oraz innowacji. A jeli oka si wierni swojemu powoaniu, mog ywi nadziej, e usysz sowa wypowiedziane przez Pana do pierwszych dwch sug: "Dobrze, sugo dobry i wierny! Bye wierny w rzeczach niewielu, nad wieloma ci postawi: wejd do radoci twego Pana!" (Mt 25, 21)
|
|
|
|
||||
