O moralnym uzasadnieniu kapitalizmu

Z katolickim ks. Robertem A. Sirico, współzałożycielem i prezesem Instytutu Actona do Badań nad Religiš i Wolnoœciš rozmawia Tomasz Teluk

Drogi Ojcze, proszę wytłumaczyć dlaczego Nauka Społeczna Koœcioła Katolickiego jest pełna idei, które moglibyœmy okreœlić, jako socjalistyczne?

Istnieje naturalnie wiele definicji socjalizmu. W pewnych krajach termin posiada konotację z każdym działaniem politycznym o orientacji humanitarnej. Lecz, jeœli używamy tego słowa w czystym sensie historycznym, bazujšc na wizji jego współczesnych fundatorów, znaczy ono kolektywne posiadanie œrodków produkcji, upadek rodziny oraz wyzbycie się wiary religijne. Koœciół Katolicki opowiedział się zdecydowanie przeciwko socjalizmowi, od poczštku popularyzacji tych idei od XIX w. po czasy współczesne. Papież Leon XIII w encyklice z 1878 r. nazwał socjalizm „nikczemnš” i „wywrotowš” ideologiš, która „zagraża destrukcjš społeczeństwa obywatelskiego”. Podczas bieżšcego pontyfikatu, Jan Paweł II stale walczył z socjalizmem, który jest całkowicie odmienny z katolickim rozumieniem wolnoœci, co naœwietlił w dziele Centesimus Annus. Teologowie, poczšwszy od Ojców Koœcioła po póŸnoœredniowiecznych myœlicieli, opowiadali się za prywatnš własnoœciš i wolnoœciš gospodarczš, idami, zupełnie obcymi dla socjalizmu. Wreszcie, ideologia socjalistyczna, rozumiana tak jak jš zdefiniowałem, jest całkowicie sprzeczna z wiarš katolickš. Jest prawdš, że wielu katolickich naukowców zajmujšcych się Naukš Społecznš Koœcioła, wierzyło, że pewne elementy socjalizmu mogš być połšczone z gospodarkš rynkowš. Pozostałoœciami po szkole „oswobodzenia” jest odchodzenie od radykalizmu na rzecz podejœcia socjaldemokratycznego. W mojej opinii jest to połšczenie chwiejne. Kluczowym problemem jest zniekształcenie ewangelii, aby pomóc ubogim w tworzeniu państwa redystrybucyjnego.

Czy widzi ksišdz jakškolwiek szansę na zmianę myœlenia kleru? Być może powrót do prac scholastyków mógłby okazać się pomocny?

Zasadniczym problemem jest ogólny brak znajomoœci ekonomii i osišgnięć tradycji liberalnej. Problemem, z którym powinniœmy się zmierzyć jest edukacja. Ekonomiœci nauczajš, że granice działalnoœci państwa  nie powinny naruszać struktury rzeczywistoœci. Na przykład, wykazujš, że za pomocš kontroli cen nie można osišgnšć celów, które się stawia. W miejsce bardziej sprawiedliwej dystrybucji, coraz większej obfitoœci dóbr, tworzš się marnotrawione nadwyżki i niedobory. Wszystkiego można dowiedzieć się poznajšc nauki ekonomiczne. Natomiast w tradycji liberalnej wielu kleryków po prostu nie jest œwiadomych, jakie skutki przyniesie wolnoœć w społeczeństwie. Oczywiœcie powrót do dzieł scholastyków byłby pomocny. To kontynentalni teologowie naœladujšcy tradycję œw. Tomasza dostrzegli wysiłek otaczajšcego ich œwiata wzrastajšcego w największym dobrobycie niż kiedykolwiek wczeœniej. Ich naturalna ciekawoœć doprowadziła do wnikliwych badań nad istotš cen, pienišdza, inwestycji, posiadania, wymiany i handlu międzynarodowego. Efektem były narodziny nauk ekonomicznych, takich, które znamy. Józef Schumpeter nazwał scholastyków pierwszymi ekonomistami. Instytut Actona ciężko pracuje nad tym, aby ich prace ujrzały œwiatło dzienne i publikacje były dostępne w wielu językach.

Czy kapitalizm jest niemoralny, dobrobyt jest złem, a zysk – grzechem?

Nic podobnego. Kapitalizm, właœciwie rozumiany, jest niczym innym, jak formš społecznej współpracy w ramach dobrowolnoœci i poszanowania własnoœci prywatnej. System nazwany został „kapitalizmem” ze względu na błędne marksistowskie rozumowanie, że wymiana gospodarcza skutkuje systematycznym wyzyskiem robotników przez kapitalistów. Musimy pamiętać, że marksiœci przewidywali, że wolnorynkowa gospodarka spowoduje masowš biedę i doprowadzi do rewolucyjnego obalenia kapitalistów przez robotników. Zamiast tego rewolucje, które obserwujemy w obecnych czasach prowadzone sš przez zwykłych ludzi, przeciwko rozmaitym dyktatorom rzšdzšcym pod różnie nazywanymi rodzajami socjalizmu. Nie trzeba też tłumaczyć, że gospodarka rynkowa nie prowadzi do biedy, lecz do bogactwa. Jeœli chodzi o dobrobyt i zysk, mogę tylko być echem słów papieskich. Na ma nic złego we własnoœci. To istota wzrostu gospodarczego. Nie ma nic złego w działaniu dla zysku, który jest niczym innym, jak znakiem roztropnego inwestowania i dobrego zarzšdzania. Niewłaœciwe może być przywišzanie to tego, że lepiej mieć, niż być. Gospodarka wolnorynkowa jest strukturš, która dostosowuje się do wartoœci uczestników rynku. Co prowadzi do złych wyników, i tak się dzieje, jest oddanie się złym wartoœciom, a nie złym instytucjom.

Czy socjalizm jest niemoralny? Czy ideologia socjalistyczna powinna zostać potępiona?

Każdy system rzšdu i ekonomii, powstały z dyktatury i despotyzmu, systematycznie łamišcy prawo do gospodarczej inicjatywy człowieka, powinien być potępiony. Powiedzmy szczerze, że wielu, bardzo wielu ludzi jest wcišż przywišzanych do idei socjalistycznych. Potrzebne jest więc nie potępienie, ale edukacja.

Czy w opinii księdza nauczanie papieża Jan Pawła II przyczynia się do zrozumienia natury kapitalizmu?

W większoœci na pewno. Jego pisma wprowadziły do Nauki Społecznej Koœcioła idee podziału pracy, głównš rolę przedsiębiorczoœci we wzroœcie gospodarczym, wagę rodziny, jako jednostki gospodarczej, moralny imperatyw stabilnoœci pienišdza, niezastšpionš rolę cen, niebezpieczeństwa państwa opiekuńczego, manowce mentalnoœci biurokratycznej. Papież przywrócił także nauczanie tematów własnoœci prywatnej i praw pracowników i właœcicieli. Jan Paweł II przekazał œwiatu niezwykle ważne rzeczy na temat niepowodzeń merkantylizmu i teorii ewangelizacyjnych, które wykluczyły liderów społecznych i właœcicieli. Jego dzieła na temat konsumpcjonizmu sš również bardzo cenne, szczególnie w odniesieniu do Zachodu, gdzie konsumpcja jest często postrzegana jako cel sam w sobie.

Czy zauważa Ojciec sprzecznoœci między religiš katolickš a moralnoœciš kapitalistycznš? Przykładowo w Słowie Bożym odnajduje się nakazy altruistycznych działań na rzecz bliŸnich. W teorii ekonomii wolnorynkowej, człowiek działa dla zysku, przeważnie we własnym interesie. Z innej strony zbawienie jest procesem indywidualnym. Dobroczynnoœć jest natomiast bardziej efektywna, gdy jesteœmy zamożni.

Odrzucam przekonanie, że wolny rynek powoduje, że stajemy się egoistyczni. Egoizm jest oznakš grzechu, która pojawia się w każdym społeczeństwie. Nie jest oczywiste, że egoizm jest rozpowszechniony w konkretnym systemie społecznym, czy w okreœlonej klasie ludzi. Gospodarka rynkowa wymusza na przedsiębiorcach wpierw służenie innym, potem sobie. Przedsiębiorcy dokonujš wielkiego poœwięcenia, aby to robić. Na tych samych zasadach dobroczynnoœć jest konieczna w każdym społeczeństwie. Także w najbogatszych społeczeństwach istniejš ludzie, pozbawieni błogosławieństwa dobroczynnoœci.

Jezus powiedział: oddajcie Bogu, co boskie, Cezarowi, co cesarskie. Co ksišdz myœli o podatkach? Czy opodatkowanie jest uzasadnione, czy niemoralne? Koœciół jest wspomagany przez dobrowolne datki. Być może dlatego przetrwał w stabilnej sytuacji finansowej przez ponad dwa tysišclecia?

Biblia nie mówi jaka jest sprawiedliwa stawka sprawiedliwa stawka podatkowa. Apostołowie nie byli reformatorami fiskalnymi. To, o czym mówiš słowa Jezusa jest separacjš królestwa: bożego i człowieczego. Nie każda moralna instytucja, skierowana do wiernych powinna być odnoszona do państwa. Stšd wynik, że państwo musi być ograniczone w ten sposób, aby nie kolidowała z wolnoœciš Koœcioła. Z ekonomicznego punktu widzenia, wysokie podatki sš niezwykle szkodliwe, ponieważ ograniczajš Ÿródło gospodarczego wzrostu, napędzane prywatnymi inwestycjami. Z perspektywy moralnej, opodatkowanie może doprowadzić do masowego zubożenia. Istnieje punkt, po którego przekroczeniu podatki przestajš spełniać okreœlone funkcje, stajšc się instrumentami służšcymi do konfiskaty prywatnego mienia. W moim odczuciu, podatki powinny być jak najniższe, a własnoœć prywatna powinna być tak samo chroniona przed władzš publicznš, jak przed wyzyskiem prywatnym.

Nazywa Ojciec działalnoœć przedsiębiorcy „powołaniem”. Czy wyprowadza ksišdz tę myœl z biblijnej Przypowieœci o Talentach?

Tak wiele możemy nauczyć się z tej przypowieœci. Sługa, który został potępiony, nie zrobił rzeczywiœcie nic innego, jak zaniedbał inwestowanie powierzonych pieniędzy. Został on wywołany przez właœciciela i zapytany dlaczego nie zdeponował kapitału u bankierów, co przyniosłoby mu rynkowy zwrot z inwestycji. Podczas, gdy sługa który zainwestował mšdrze i zainkasował zysk, otrzymał pochwałę, jako dobry i wierny. Oczywiœcie nadrzędnym celem tej przypowieœci nie jest doradztwo inwestycyjne. Lecz po zrozumieniu przekazu duchowego, powinniœmy docenić zrozumieć tę lekcję ekonomii, że mšdre i roztropne zarzšdzanie finansami nie wyklucza wysokiego zwrotu z inwestycji.

Czy myœli ksišdz, że można rozdzielić moralnoœć od ekonomii?

Dla celów badań naukowych jest to możliwe, tak jak oddziela się medycynę od moralnoœci. Przeciwnie do poglšdów większoœci ekonomistów, w praktyce staje się to niemożliwe, bowiem mamy do czynienia z istotami ludzkimi, stworzonymi na obraz i podobieństwo Boga. Ekonomiœci zdajš się o tym zapominać. Papież ma racje mówišc, że każda decyzja ekonomiczna zawiera w sobie pierwiastek moralny.

Czy bogaty biznesmen ma szansę zostać zbawiony i dostać się do raju?

Zamożnoœć sama w sobie, nie promuje, ani nie wyklucza osoby. Ostateczne przeznaczenie każdego z nas decyduje się między człowiekiem a Bogiem, a w Bogu, wszystko jest możliwe.

Serdecznie dziękuję za rozmowę. 

Sylwetka

Ks. Robert A. Sirico studiował na Katolickim Uniwersytecie Ameryki, Uniwersytecie Południowej Kalifornii oraz na Uniwersytecie Londyński. Oddał się poszukiwaniom teologicznym, a także naukom społecznym, w szczególnoœci ekonomii. Został uhonorowany doktoratami honoris causa w zakresie etyki chrzeœcijańskiej przez Franciszkański Uniwersytet w Steubenville oraz w zakresie nauk społecznych przez Universidad Francisco Marroquin. Jest członkiem Mont Pèrelin Society. Jest autorem wielu publikacji. Często goœci na łamach The Wall Street Journal, Forbes, The Washigton Times, National Review.

W 1990 założył Instytut Actona do Badań nad Religiš i Wolnoœciš. Inspiracjš działania placówki sš dzieła Lorda Actona, zawarte w motto: „Wolnoœć jest warunkiem, który ułatwia sumieniu kierowanie ludzkim działaniem”. Skupieni w Instytucie naukowcy uważajš, że poprzez wiarę człowiek przyjmuje obiektywnš strukturę moralnoœci, która może kierować jego wolnš wolę w kierunku dobra. Pracownicy organizacji starajš się łšczyć wiarę z rozumem. W Instytucie znajduje się także pionierski Oœrodek Personalizmu Ekonomicznego.  Strona internetowa Instytutu Actona znajduje się pod adresem www.acton.org